مقدمه

صنعت ساختمان از جمله حوزه‌هایی است که به دلیل گستردگی فعالیت‌ها، تعدد عوامل انسانی و اجرایی، استفاده از ماشین‌آلات و تجهیزات متنوع و تغییر مستمر شرایط کارگاه، با طیف وسیعی از ریسک‌های ایمنی، بهداشتی و زیست‌محیطی مواجه است.

در چنین محیطی، توجه به HSE (Health, Safety & Environment)دیگر صرفاً یک الزام اجرایی در کارگاه نیست؛ بلکه بخشی از نظام مدیریت حرفه‌ای پروژه و یکی از مؤلفه‌های مهم در دستیابی به توسعه پایدار، ارتقای بهره‌وری و صیانت از سرمایه‌های انسانی و سازمانی محسوب می‌شود.

در شرکت سرمایه‌گذاری ساختمانی سپه، نگاه بهHSEبر مبنای رویکردی نظام‌مند و پیشگیرانه شکل گرفته است؛ رویکردی که هدف آن ایجاد محیطی ایمن و سالم برای کارکنان و ذی‌نفعان پروژه‌ها، کاهش ریسک‌های عملیاتی، توجه به الزامات زیست‌محیطی و حرکت در مسیر استقرار و بهبود مستمر سیستم‌های مدیریتی است.

HSE، به عنوان بخشی از مدیریت حرفه‌ای پروژه

پروژه ساختمانی، مجموعه‌ای از فعالیت‌های به‌هم‌پیوسته است که موفقیت آن تنها با پیشرفت فیزیکی، کنترل هزینه و رعایت برنامه زمان‌بندی تعریف نمی‌شود. ایمنی نیروی انسانی، سلامت کارکنان، حفاظت از محیط‌زیست و کنترل ریسک‌های پروژه نیز از شاخص‌های مهم عملکرد حرفه‌ای یک پروژه محسوب می‌شوند. از این منظر، HSE باید از ابتدای چرخه پروژه مورد توجه قرار گیرد؛ از مرحله برنامه‌ریزی و طراحی گرفته تا تجهیز کارگاه، عملیات اجرایی، بهره‌برداری و تحویل پروژه. چنین رویکردی موجب می‌شود ملاحظاتHSEبه جای آنکه پس از ایجاد مشکل وارد فرآیند شوند، از ابتدا در تصمیم‌گیری‌های پروژه لحاظ شوند.

چرا HSE در پروژه‌های ساختمانی اهمیت دارد؟

ماهیت فعالیت‌های ساختمانی باعث می‌شود شرایط کارگاه به‌طور مستمر تغییر کند. عملیات گودبرداری، آرماتوربندی، قالب‌بندی، بتن‌ریزی، کار در ارتفاع، فعالیت‌های برقی، جابه‌جایی مصالح و کار با ماشین‌آلات هر یک دارای خطرات و الزامات کنترلی خاص خود هستند. ازاین‌رو، مدیریت HSE در پروژه‌های ساختمانی نیازمند یک فرآیند مستمر برای شناسایی خطرات و عوامل زیان‌آور، ارزیابی و اولویت‌بندی ریسک‌ها، تعیین و اجرای اقدامات کنترلی، آموزش و توانمندسازی کارکنان، پایش شرایط محیط کار،ثبت و تحلیل حوادث و شبه‌حوادث،آمادگی و واکنش در شرایط اضطراریو بازنگری و بهبود مستمر فرآیندها است.

هدف اصلی این فرآیند، حرکت از مدیریت واکنشی حادثه به سمت مدیریت پیشگیرانه ریسک است.

سرمایه انسانی؛ مهم‌ترین اولویت HSE

در هر پروژه ساختمانی، تجهیزات، مصالح و سرمایه‌های مالی قابل جایگزینی هستند؛ اما سلامت و جان انسان‌ها جایگزین‌پذیر نیست.

به همین دلیل، حفاظت از نیروی انسانی باید یکی از اصول بنیادین مدیریت پروژه باشد. آموزش‌های HSE، استفاده صحیح از تجهیزات حفاظت فردی، نظارت بر شرایط کار، شناسایی عوامل زیان‌آور، توجه به بهداشت محیط کار، انجام معاینات طب کار و ایجاد شرایط مناسب برای استراحت و رفاه کارکنان، بخشی از اقداماتی هستند که می‌توانند در حفاظت از سرمایه انسانی مؤثر باشند. اما فرهنگ واقعی HSEزمانی شکل می‌گیرد که ایمنی تنها به مسئولHSE یا مدیر پروژه محدود نباشد و همه افراد حاضر در پروژه، از مدیران و سرپرستان تا کارکنان و پیمانکاران، خود را در قبال ایمنی مسئول بدانند.

مدیریت ریسک؛ محور اصلی نظام HSE

یکی از اصول اساسی در مدیریتHSE، شناسایی خطر پیش از وقوع حادثه است. در یک رویکرد نظام‌مند، فعالیت‌های پروژه از منظر خطرات بالقوه بررسی شده و سطح ریسک آنها تعیین می‌شود. سپس با استفاده از سلسله‌مراتب اقدامات کنترلی، مناسب‌ترین روش برای حذف یا کاهش ریسک انتخاب و اجرای آن پایش می‌شود. این فرآیند باید پویا باشد؛ زیرا با تغییر مرحله اجرایی، تجهیزات، نیروی انسانی یا شرایط محیطی، ماهیت ریسک‌های پروژه نیز می‌تواند تغییر کند. بنابراین، ارزیابی ریسک یک سند ثابت و بایگانی‌شده نیست؛ بلکه ابزاری مدیریتی برای تصمیم‌گیری و کنترل مستمر شرایط پروژه است.

HSE و نقش آن در کاهش هزینه‌های پروژه

حوادث و شرایط ناایمن علاوه بر پیامدهای انسانی، می‌توانند هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیمی را به پروژه تحمیل کنند. توقف عملیات، آسیب به تجهیزات و مصالح، کاهش بهره‌وری، تأخیر در برنامه اجرایی، هزینه‌های درمانی و اداری و آسیب به اعتبار سازمان، تنها بخشی از پیامدهای احتمالی حوادث هستند. از این رو، سرمایه‌گذاری در HSEرا نمی‌توان صرفاً یک هزینه سازمانی تلقی کرد.

پیشگیری از حادثه، در بسیاری از موارد، بخشی از مدیریت اقتصادی و کنترل ریسک پروژه است. ایجاد نظم در کارگاه، برنامه‌ریزی صحیح، آموزش کارکنان، نگهداری مناسب تجهیزات و کنترل شرایط ناایمن، علاوه بر افزایش سطح ایمنی، می‌تواند به بهبود بهره‌وری و کاهش وقفه‌های عملیاتی نیز کمک کند.

HSE و محیط‌زیست؛ گامی در مسیر توسعه پایدار

فعالیت‌های ساختمانی علاوه بر نیروی انسانی، با محیط پیرامون پروژه نیز ارتباط مستقیم دارند. تولید و مدیریت پسماند، گردوغبار، آلودگی صوتی، مصرف آب و انرژی، نگهداری مواد و مصالح و کنترل انتشار آلاینده‌ها از جمله موضوعاتی هستند که در مدیریت زیست‌محیطی پروژه باید مورد توجه قرار گیرند. مدیریت صحیح پسماند، کاهش مصرف منابع، کنترل گردوغبار و صدا و رعایت الزامات زیست‌محیطی، بخشی از مسئولیت حرفه‌ای پروژه‌های ساختمانی در قبال محیط پیرامون و جامعه محسوب می‌شود.

رویکرد محیط‌زیستی در پروژه‌ها، در نهایت به ایجاد تعادل میان توسعه عمرانی و حفاظت از منابع و محیط‌زیست کمک می‌کند.

فرهنگ HSE؛ فراتر از علائم و تجهیزات ایمنی

وجود تابلوهای هشدار، تجهیزات حفاظت فردی، کپسول‌های آتش‌نشانی و چک‌لیست‌های بازرسی اگرچه ضروری است، اما به تنهایی بیانگر استقرار فرهنگHSEنیست. فرهنگ HSEزمانی شکل می‌گیرد که رفتار ایمن به یک ارزش سازمانی تبدیل شود.

در چنین فرهنگی، گزارش یک وضعیت ناایمن به‌عنوان یک اقدام مسئولانه تلقی می‌شود، آموزش پیش از شروع فعالیت جدی گرفته می‌شود، سرپرستان در خط مقدم کنترل ریسک قرار می‌گیرند و کارکنان نسبت به سلامت و ایمنی خود و همکارانشان احساس مسئولیت می‌کنند.

به همین دلیل، توسعه فرهنگHSEنیازمند آموزش مستمر، ارتباطات مؤثر، مشارکت کارکنان، الگوبرداری مدیریتی و پایش مستمر رفتارها و شرایط محیط کار است.

نقش پیمانکاران و ذی‌نفعان پروژه در HSE

پروژه‌های ساختمانی معمولاً با حضور مجموعه‌ای از پیمانکاران، مشاوران، تأمین‌کنندگان و نیروهای اجرایی انجام می‌شوند. از این رو، دستیابی به عملکرد مناسبHSEبدون ایجاد هماهنگی میان تمامی ذی‌نفعان پروژه امکان‌پذیر نیست. انتظار می‌رود الزامات HSEاز مرحله انتخاب و ارزیابی پیمانکاران تا اجرای عملیات، آموزش، بازرسی، گزارش‌دهی و ارزیابی عملکرد مورد توجه قرار گیرد.

این موضوع موجب می‌شود HSE از یک وظیفه محدود درون سازمان به یک تعهد مشترک در زنجیره اجرای پروژه تبدیل شود.

استقرار سیستم‌های مدیریتی؛ حرکت از اقدام پراکنده به نظام یکپارچه

یکی از الزامات مدیریت حرفه‌ایHSE، ایجاد یک سیستم منسجم برای برنامه‌ریزی، اجرا، پایش و بهبود است. استقرار سیستم‌های مدیریتی به معنای افزایش تعداد فرم‌ها و مستندات نیست؛ بلکه هدف اصلی آن ایجاد یک ساختار منسجم برای شناسایی ریسک‌ها، تعیین مسئولیت‌ها، کنترل فرآیندها، پایش عملکرد، مدیریت عدم انطباق‌ها و دستیابی به بهبود مستمر است. در این مسیر، مستندسازی زمانی ارزشمند خواهد بود که به تصمیم‌گیری بهتر و کنترل مؤثرتر ریسک‌های واقعی پروژه منجر شود.

HSE در شرکت سرمایه‌گذاری ساختمانی سپه

با توجه به ماهیت فعالیت‌های شرکت سرمایه‌گذاری ساختمانی سپه و حضور آن در حوزه توسعه و اجرای پروژه‌های ساختمانی، توجه به الزاماتHSEمی‌تواند نقش مهمی در ارتقای نظام مدیریت پروژه‌ها و حفاظت از سرمایه‌های انسانی و سازمانی ایفا کند.

رویکرد HSE در شرکت می‌تواند بر پایه چند محور اصلی دنبال شود:

پیشگیری: شناسایی خطرات و کنترل ریسک‌ها پیش از وقوع حادثه.

استانداردسازی: ایجاد رویه‌ها، دستورالعمل‌ها و الزامات مشخص برای فعالیت‌های مختلف.

توانمندسازی: آموزش و ارتقای دانشHSEکارکنان و عوامل اجرایی.

پایش: انجام بازرسی‌ها و ارزیابی مستمر شرایط ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست.

اندازه‌گیری عملکرد: استفاده از شاخص‌های HSE برای ارزیابی روند عملکرد و شناسایی نقاط قابل بهبود.

بهبود مستمر: بررسی نتایج، شناسایی عدم انطباق‌ها و اجرای اقدامات اصلاحی و پیشگیرانه.

این رویکرد می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد یک نظامHSEیکپارچه در سطح ستاد و پروژه‌های شرکت باشد.

از «ایمنی در کارگاه» تا «فرهنگ ایمنی در سازمان»

تحول واقعی در HSE زمانی اتفاق می‌افتد که ایمنی تنها به محیط کارگاه محدود نماند و در تصمیمات مدیریتی، برنامه‌ریزی پروژه، انتخاب پیمانکار، آموزش، خرید تجهیزات، طراحی فرآیندها و ارزیابی عملکرد نیز حضور داشته باشد. در چنین رویکردی، HSE بخشی از هویت حرفه‌ای سازمان خواهد بود. ساختن ایمن، ساختن پایدار است. توجه به سلامت و ایمنی انسان‌ها، حفاظت از محیط‌زیست و مدیریت ریسک‌ها، نه تنها به کاهش حوادث و پیامدهای آنها کمک می‌کند، بلکه زمینه را برای اجرای منظم‌تر، پایدارتر و مسئولانه‌تر پروژه‌های ساختمانی فراهم می‌سازد.

جمع‌بندی

HSEدر صنعت ساختمان، مجموعه‌ای از دستورالعمل‌های جدا از فرآیند ساخت نیست؛ بلکه یکی از ارکان مدیریت حرفه‌ای پروژه است. سازمانی که HSE را از مرحله برنامه‌ریزی تا اجرای پروژه در تصمیمات خود لحاظ می‌کند، در واقع در حال مدیریت یکی از مهم‌ترین ریسک‌های کسب‌وکار خود است. حفاظت از نیروی انسانی، کنترل ریسک‌های عملیاتی، کاهش حوادث، مدیریت آثار زیست‌محیطی، افزایش آگاهی کارکنان و استقرار سیستم‌های مدیریتی، همگی در یک مسیر مشترک قرار دارند: ایجاد پروژه‌هایی ایمن‌تر، سالم‌تر، مسئولانه‌تر و پایدارتر.

شرکت سرمایه‌گذاری ساختمانی سپه نیز با نگاه بهHSEبه‌عنوان بخشی از نظام مدیریت و توسعه پایدار پروژه‌ها، می‌تواند مسیر حرکت از مدیریت حادثه‌محور به مدیریت ریسک‌محور و از الزامات حداقلی به فرهنگ سازمانی HSEرا تقویت کند. زیرا در نهایت،

موفقیت یک پروژه تنها در آنچه ساخته می‌شود خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در چگونگی ساختن آن نیز معنا پیدا می‌کند.

منابع

۱. آیین‌نامه ایمنی امور ساختمانی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی،

۲. دستورالعمل اجرایی آیین‌نامه ایمنی امور ساختمانی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، ،

۳. مبحث دوازدهم مقررات ملی ساختمان ،وزارت راه و شهرسازی، دفتر مقررات ملی و کنترل ساختمان، ۱۳۹۷، «ایمنی و حفاظت کار در حین اجرا».

۴. مقاوله‌نامه شماره ۱۶۷، سازمان بین‌المللی کار (ILO)، ، «ایمنی و بهداشت در صنعت ساختمان».

۵. استاندارد ISO 45001:2018، سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO)، ، «سیستم‌های مدیریت ایمنی و بهداشت شغلی»

۶. استاندارد ISO 31000:2018، سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO)، ، «مدیریت ریسک ـ راهنما»